Wat verhalen met je brein doen

Vaak wordt geclaimd dat lezen je slimmer maakt. Het lezen van literatuur bij uitstek. Vanwege de kunst der taal, de verlichte ideeën en de vorm van verhalen. Het zou ons leren over het leven, oorzaak en gevolg en menselijke interactie. Tenminste, dat is wat mijn moeder me als klein jongetje vertelde om mijn lezen te stimuleren. Maar inmiddels een half leven verder geeft de wetenschap haar inderdaad gelijk. Verhalen helpen ons om de complexiteit van het sociale leven te doen begrijpen. Onderzoek in de neurowetenschap wijst uit dat verhalen ons brein namelijk meer activeren dan we ooit hadden kunnen vermoeden.

Waarom leveren verhalen ons steevast een levendige voorstelling op?

Het was tegen het eind van het jaar wereldwijd zo’n beetje het meest gelezen artikel over storytelling: The Science of Storytelling: Why Telling a Story is the Most Powerful Way to Activate Our Brains. En terecht, want smaakvoller en interessanter zijn artikelen over wetenschap en storytelling zelden. Het artikel gaf ons namelijk antwoord op de meest prangende vraag vanuit die hoek: wat doen verhalen met ons brein? Wat maakt dat ons brein bij een verhaal met een vertelling zoveel meer actief is en het ons een levendig beeld oplevert? Het antwoord daarop was onweerlegbaar. Uit verschillende wetenschappelijke onderzoeken kwam namelijk naar voren hoe verhalen en vooral woorden en metaforen ons brein in zekere zin in vuur en vlam zetten.

Beeld: Debbie Bernasco

De beschreven uitkomsten van het artikel even snel samenvattend: het eerste antwoord op de vraag hoe hersenen op sommige woorden reageren, kwam uit een Spaans onderzoek uit 2006. Bij dit onderzoek werd de hersenactiviteit gemeten van proefpersonen bij het lezen van de Spaanse woorden voor koffie, parfum, stoel en sleutel. En wat bleek? In tegenstelling tot bij de laatste twee, lichtte bij het lezen van koffie en parfum behalve de taalgebieden ook de geurgebieden in de hersenen stevig op. Een resultaat dat nog eens uitvoeriger naar voren kwam in een wat recenter onderzoek in april 2012 aan de Emory University in Atlanta, Georgia. Hierin toonden onderzoekers aan dat de somatosensorische en motorische cortex van de deelnemers sterk oplichtten bij verhalen of metaforen over geur, smaak of beweging.

We zijn meer dan passieve consumenten van woorden

Het mooie van dat populaire artikel, was voor mij echter vooral dat het me direct deed terugdenken aan een destijds nog wat ongewoon artikel dat ik in 2009 las. Een toen nog vrij onbekend en verrassend verhaal van wetenschapsjournalist Wray Herbert over precies hetzelfde onderwerp. In dit artikel, The Narrative in the Neurons, beschreef hij namelijk hoe de psycholoog Jeffrey Zacks in 2009 enkele proefpersonen vier korte verhalende passages liet lezen waarin elke zinsnede was gekoppeld aan een gebied in de hersenen dat het zou moeten triggeren: beweging in de ruimte, gevoel van tijd, het doel van het karakter, interactie met fysieke objecten en ga zo maar door. Het resultaat? De te verwachten gebieden lichtten stuk voor stuk op wanneer de bijbehorende zinsnede gelezen werd.

De uitkomst van dit onderzoek (hier overigens volledig te lezen als pdf) liet daarmee toen al weinig aan de verbeelding over. Lezers van een verhaal, zo bleek immers, zijn veel meer dan passieve consumenten van gelezen woorden. De werking van ons brein maakt dat het lezen van een verhaal zo ongeveer hetzelfde is als het herinneren of voorstellen van een levendige gebeurtenis. Met andere woorden, veel meer dan informatieve teksten zonder verhaallijn of –structuur, doen verhalen iets met ons lichaam en gevoel. Door het continu activeren van diverse gebieden in onze grijze massa, maken ze dat we daadwerkelijk iets voor ons zien en onthouden. En daarnaast, het maakt dat we vanwege die levendige voorstelling kunnen kruipen in de geest of het idee van anderen. Iets wat we dus ook in 2009 al wisten maar destijds online minder werd gedeeld. Wat dat betreft is het fijn te merken dat de aandacht voor storytelling inmiddels sterk gegroeid is.

Beeld: Debbie Bernasco

Lezen, leren, begrijpen en veranderen

Dat laatste overigens, het kunnen kruipen in de geest van anderen, heeft tevens nog een interessant effect dat wordt beschreven in Your Brain on Fiction in de New York Times, het bewuste artikel waarvan mijn moeder uitzonderlijk blij werd. In dit artikel dat de voornaamste bron vormde voor The Science of Storytelling: Why Telling a Story is the Most Powerful Way to Activate Our Brains, wordt namelijk Raymond Mar aangehaald. Deze psycholoog aan de York University in Canada, concludeert dat er een substantiële overlapping is tussen het netwerk van het brein dat ervoor zorgt dat we verhalen begrijpen en het netwerk waarmee we de gevoelens en gedachten van anderen uitvogelen. Met andere woorden, door verhalen te lezen waarin sociale interactie voorkomt, gebruiken we actief het vermogen om anderen te begrijpen en ons met die personen te identificeren. Iets wat mij voor merken en bedrijven die storytelling inzetten toch best een bemoedigend gegeven lijkt. 

Het gevolg van die overlapping overigens, zo blijkt uit een studie van onder andere diezelfde Dr. Mar, is dat we door het lezen van verhalen waarin sociale interactie een voorname rol speelt, we inderdaad andere personen en dus de sociale wereld beter begrijpen. Iets wat mijn moeder dus al langer wist, maar zij eerder wetenschappelijk nog niet bewezen zag. Nu het echter wel zover is, ben ik blij dat alle drie de artikelen voor mij onlangs samenkwamen en mij (wederom) het nodige leerden. Want dat het bewijs voor de kracht en nut van storytelling inmiddels onweerlegbaar, dat moge volgens mij wel duidelijk zijn. Om het publiek te bereiken en te vertellen waarvoor je staat, wie je bent en waar je heen gaat, is een goed en meeslepend verhaal onontbeerlijk. En dat zeg dus niet ik, maar dat zegt de wetenschap.